Czy świadka można przebadać psychiatrycznie? Badanie lekarskie świadka w świetle art. 192 k.p.k.

W praktyce sądowej wciąż powraca pogląd, że w procesie karnym nie da się poddać świadka badaniu psychiatrycznemu, bo „procedura karna nie zna takiej instytucji”, a badanie psychiatryczne przewidziano wyłącznie wobec podejrzanego lub oskarżonego. Pogląd ten jest – naszym zdaniem – błędny. Kodeks postępowania karnego przewiduje udział lekarza, w tym psychiatry, w ocenie stanu psychicznego świadka, a pojęcie „badania lekarskiego” z art. 192 § 4 k.p.k. obejmuje również badanie psychiatryczne. W artykule wyjaśniamy, dlaczego tak jest, gdzie leżą granice tej instytucji i jak skutecznie złożyć wniosek dowodowy.

Treść przepisu

Art. 192 k.p.k. stanowi:

Przepis zawiera więc dwa odrębne instrumenty, które w praktyce bywają mylone:

„Biegły lekarz” z § 2 to także psychiatra

Art. 192 § 2 k.p.k. mówi o „biegłym lekarzu” bez wskazania specjalności. Ustawodawca celowo nie zawęził tego pojęcia – wątpliwości co do stanu psychicznego świadka mogą wynikać z bardzo różnych przyczyn: choroby psychicznej, otępienia, uzależnienia, urazu neurologicznego czy działania leków. Jak trafnie wskazuje się w piśmiennictwie, kodeks, wymieniając obok psychologa „biegłego lekarza”, nie precyzuje jego specjalności, a w praktyce najczęściej będzie to właśnie lekarz psychiatra – zwłaszcza tam, gdzie trzeba ocenić zaburzenia o podłożu chorobowym.

Skoro przepis wprost posługuje się pojęciem „stanu psychicznego”, a ocena stanu psychicznego pod kątem choroby jest domeną psychiatrii, to twierdzenie, że psychiatra nie może uczestniczyć w czynnościach ze świadkiem, nie ma oparcia w tekście ustawy. Już na gruncie § 2 sąd lub prokurator może zatem – nawet wbrew woli świadka – zarządzić przesłuchanie z udziałem biegłego psychiatry, który obserwuje świadka, zadaje mu pytania i wydaje następnie opinię.

„Badanie lekarskie” z § 4 obejmuje badanie psychiatryczne

Kluczowe jest jednak pytanie, czy świadek może zostać poddany pełnemu badaniu psychiatrycznemu – a nie tylko obserwacji w trakcie przesłuchania. Odpowiedź daje art. 192 § 4 k.p.k., który pozwala, za zgodą świadka, poddać go „badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu”. Uważamy, że badanie psychiatryczne mieści się w pojęciu badania lekarskiego. Przemawiają za tym następujące argumenty.

Wykładnia językowa

Psychiatria jest dziedziną medycyny, a psychiatra – lekarzem specjalistą. Badanie psychiatryczne jest więc z definicji badaniem lekarskim, przeprowadzanym przez lekarza w zakresie jego specjalizacji. Przepis nie zawęża badania lekarskiego do badania somatycznego (np. obrażeń ciała), a tam, gdzie ustawodawca nie wprowadza rozróżnienia, interpretator nie powinien go tworzyć. Wykonywanie zawodu lekarza obejmuje badanie stanu zdrowia – a zdrowie obejmuje także zdrowie psychiczne.

Wykładnia systemowa

Zestawienie w § 4 badania „lekarskiego” i „psychologicznego” nie oznacza, że sfera psychiki została zastrzeżona dla psychologa. Psychologa wymieniono odrębnie dlatego, że nie jest on lekarzem – gdyby ustawodawca tego nie zrobił, badanie psychologiczne nie mieściłoby się w § 4. Wymienienie badania psychologicznego dowodzi raczej, że ustawodawca dopuszcza badanie psychiki świadka, a nie że wyklucza z niego lekarza. Spójne jest to także z § 2, gdzie wątpliwości co do stanu psychicznego świadka mogą wyjaśniać zamiennie „biegły lekarz lub biegły psycholog”. Trudno przyjąć, że lekarz, który może oceniać stan psychiczny świadka w trybie przymusowym (§ 2), nie mógłby go zbadać za zgodą świadka (§ 4).

Wykładnia celowościowa

Celem art. 192 k.p.k. jest umożliwienie organowi procesowemu rzetelnej oceny, czy świadek jest w stanie prawidłowo postrzegać i odtwarzać zdarzenia. Jeżeli źródłem wątpliwości jest choroba psychiczna (np. zaburzenia urojeniowe, psychotyczne, otępienne), to psycholog nie ma kompetencji do jej rozpoznania – diagnoza należy do lekarza psychiatry. Wyłączenie psychiatry z § 4 prowadziłoby do absurdu: sąd mógłby zlecić badanie psychologiczne, ale nie mógłby uzyskać opinii specjalisty właściwego do oceny choroby, która jest przyczyną wątpliwości.

Kiedy sąd powinien sięgnąć po art. 192 k.p.k.

Art. 192 § 2 k.p.k. ma brzmienie fakultatywne („może zarządzić”), jednak w orzecznictwie podkreśla się, że w określonych sytuacjach przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub psychologa staje się wręcz obowiązkiem organu procesowego. Dotyczy to zwłaszcza spraw, w których ustalenia faktyczne opierają się w przeważającej mierze na relacji jednego świadka, a w aktach pojawiają się sygnały zaburzeń psychicznych, leczenia psychiatrycznego, uzależnienia czy przyjmowania leków wpływających na percepcję. Zaniechanie przeprowadzenia takiej czynności mimo realnych wątpliwości może stanowić podstawę zarzutu apelacyjnego, a nawet kasacyjnego.

Podsumowanie

Teza, że procedura karna „nie zna” badania psychiatrycznego świadka, nie wytrzymuje konfrontacji z treścią art. 192 k.p.k. Biegły lekarz, o którym mowa w § 2, to również – a w praktyce przede wszystkim – lekarz psychiatra, a badanie lekarskie z § 4 obejmuje badanie psychiatryczne. Różnica dotyczy jedynie trybu: przesłuchanie z udziałem psychiatry może być zarządzone wbrew woli świadka, pełne badanie psychiatryczne wymaga jego zgody. Umiejętne wykorzystanie tych instrumentów bywa kluczowe zwłaszcza w sprawach opartych na zeznaniach jednego świadka – zarówno po stronie obrony, jak i pokrzywdzonego.